Kunst en bezetting

beelden_gaza2

Overal moeten mensen die onder bezetting leven zich ergens aan vastklampen om te kunnen overleven. Slechts een klein deel van de bevolking is actief in het verzet. De meeste mensen kunnen weinig anders doen dan proberen te overleven.

Een handgeschreven gedichtje uit de Tweede Wereldoorlog laat zien dat men ondanks alles hoop bleef houden op een goede afloop. Het lijkt geschreven door iemand die probeert er het beste van te maken.

IJ is de IJd’le hoop om Engeland te verslaan.
Z is de Zee waar de Nazi’s in vergaan.

Voor verzetsmensen was dat natuurlijk anders.In het beroemde gedicht van Jan Campert, De achttien dooden, wordt beschreven hoe het voelt om onder bezetting te leven. Wat kun je anders dan “den ijdlen strijd” te strijden.

O lieflijkheid van licht en land,
van Holland’s vrije kust,
eens door den vijand overmand
had ik geen uur meer rust.

En die bezetting duurde slechts vijf jaar, geen zesenzestig. En als er dan bovenop die bezetting om de zoveel tijd een massale aanval wordt ingezet tegen de hele bevolking, lijkt het een bijna onmenselijke opgave om nog energie te vinden, om het leven nog te kunnen waarderen.

Schrijven, niet omdat het helpt, maar omdat het moet

Professor Haidar Eid doceert Engelse Literatuur aan de al-Aqsa Universiteit in de Gazastrook. Ik herinner me zijn korte berichtjes tijdens het laatste bloedbad, de wanhoop over de internationale gemeenschap die de andere kant op bleef kijken. Soms de vreselijke gedachte dat Israël maar het best alles kon vernietigen: alleen dan zou men misschien eindelijk wakker worden in Europa en de VS.

Veel Palestijnen bleven schrijven tijdens de bombardementen. Verslag blijven doen is wat je misschien op de been houdt. Zodra je schrijft neem je iets meer afstand en wordt het lijden draaglijker. En het was ook de veiligste manier om een getuigenis af te leggen van de Israëlische misdaden. Foto’s maken of filmen was levensgevaarlijk, de mensen die dat deden werden als “legitieme doelwitten” aangemerkt. Als burgers met hun smartphone gelokaliseerd konden worden werden ze beschoten, maar ook journalisten moesten het ontgelden. Zo’n twintig journalisten en andere mensen van de media zijn gedood, waarbij Israël er natuurlijk wel voor zorgde dat dat geen westerse journalisten waren. Israëls goede naam moet intact blijven.

Gisteren publiceerde Haidar Eid een stuk waarin hij zijn gedachten de vrije loop laat. Bijna twee maanden nadat de Israëlische bunker busters de gehele Gazastrook deden schudden. Het zijn “ongeorganiseerde bespiegelingen“. Wat kun je ook anders? Niets wijst erop dat het nu beter zal gaan. Opnieuw hebben de Palestijnen zich later verleiden tot het maken van afspraken met Israël. Afspraken die zoals altijd nooit nagekomen zullen worden. Wat kun je anders na maanden van terreur en zonder vooruitzicht op een betere toekomst?

Ik sta tussen de ruïnes van een huis in het oostelijk deel van de wijk al-Shejaiya. Mijn geest staat tussen de ruïnes van een soortgelijk huis in het dorp Beit Hanoun. Ik staar naar de horizon. Zeer waarschijnlijk ligt het levenloze lichaam van een martelaar onder het puin waar ik sta. Ze kon niet reageren op de “waarschuwing” die bestond uit artilleriebeschietingen en projectielen van een verkenningsdrone, gevolgd door een ander projectiel van een F16, een wapen dat gemaakt is in de Verenigde Staten – een gift aan het Palestijnse volk als onderdeel van USAID.

Kunst als verzet

De Palestijnse kunstenaar Eyad Sabbah vond een zeer indringende manier om uiting te geven aan zijn gevoelens met betrekking tot wat de inwoners van de Gazastrook opnieuw moesten ervaren. Hij maakte levensgrote beelden van klei en plaatste die op de plekken waar mensen waren gevlucht voor het Israëlische leger, voor de drones, de gevechtsvliegtuigen, de tanks, de beschietingen vanaf zee. Tussen de puinhopen en op het strand staan deze onwezenlijke figuren. Beelden van mensen die vluchten voor het geweld, maar geen uitweg hebben.

beelden_gaza

Standbeelden van Eyad Sabbah tussen het puin van de wijk Shejaiya in Gaza (foto Press TV)

Het project van Sabbah geeft de onvoorstelbare veerkracht aan van deze mensen. Zionistische barbaarsheid wordt gepareerd met beeldende kunst en poëzie. met niets anders dan hun naakte bestaan dat ontkend wordt door de bezetters. De figuren van Sabbah zijn gemaakt van de Palestijnse grond zelf, letterlijk auto-chtone wezens dus, onlosmakelijk verbonden met de aarde zoals de Mediterrane chtonische goden.

Ook kunst kijken is gevaarlijk

Jaren geleden was er veel ophef toen het Van Abbemuseum uit Eindhoven een Picasso uitleende aan een museum in Rammallah. De gedachte dat Palestijnen kunst zouden kunnen waarderen was onverdraaglijk voor de “pro-Israëllobby”, waaronder Martin Bosma van de PVV. Als ze naar een tentoonstelling gaan om een Picasso te zien, dan moeten het wel mensen zijn. Na decennia van goed geregisseerde ontmenselijking komt zo’n schilderij opeens roet in het eten gooien. Bosma heeft geen problemen met het afslachten van onschuldige burgers, maar ziet wel een “extremistische agenda” in het tentoonstellen van een schilderij.

sabbah_statue

De Palestijnse kunstenaar Eyad Sabbah bij een van zijn beelden.

De “botsende beschavingen” worden niet gedefinieerd door religie of ideologie, nog minder door landsgrenzen: het zijn de beschaafde mensen, de onderdrukten, de verschoppelingen versus de gewelddadige racisten, de bezetters en de onderdrukkers. Haidar Eid formuleert het mooi. Tijdens het bloedbad vroeg hij in een gebed of hij Superman kon zijn. Niet om iemand aan te vallen of om wraak te nemen, zelfs niet op Netanyahu of Lieberman, nee, alleen “om de granaten te onderscheppen voordat die de kinderen van Gaza doden”.

Engelbert Luitsz

5 comments for “Kunst en bezetting

  1. Aleid Blink
    October 22, 2014 at 6:51 pm

    Het verslagje van Haidar Eid (eid betekend n.b. feest) is al veelzeggend, maar de beelden zijn niet alleen dat maar ook van zeer hoge kwaliteit. Palestijnen zijn niet alleen mensen, maar vooral ook mensen gelouterd door het steeds voortdurende grote leed dat hen wordt aangedaan. Ik heb van hen geleerd wat zachtmoedigheid en tederheid betekenen en het belang van de ander in zijn waarde laten en niet voortdurend bezig zijn met het eigen gelijk. Dit is een kant die veel mensen hier niet alleen niet willen zien, maar zelfs niet kennen. We zijn er trots op dat we zo direct zijn, maar in wezen is het doodgewone botheid. Natuurlijk zijn hier ook mensen met bovengenoemde eigenschappen, maar om nou te spreken van een grote beschaving gaat veel te ver.

    De Bulgaars Franse filosoof Tsvetan Todorov betoogt in zijn boekje La Peur des Barbares dat beschaving geen meervoud kan hebben. Hij doet dit i.v.m. het boek over botsende beschavingen en haalt dit daarmee, terecht, onderuit. Het boekje van Todorov is voor wie Frans kan lezen een aanrader. Ik meen gelezen te hebben dat het vertaald wordt.

    • October 22, 2014 at 7:05 pm

      Angst voor de barbaren van Todorov is al in 2009 in vertaling verschenen bij uitgeverij Atlas.
      Zoals Todorov opmerkt: “De angst voor de barbaren brengt het risico met zich mee dat we barbaren worden.”

      • Aleid Blink
        October 23, 2014 at 8:30 am

        Toen ik dit boek bij Bol.com zocht, werd gemeld dat er een vertaling op komst was. Misschien ging het om een nieuwe uitgave. Het valt op dat er wel erg weinig aandacht is geweest voor wat hij in dit boek schrijft over het islamisme en daarom nog steeds geen verklaring heeft voor de aantrekkelijkheid van het idee van een kalifaat bij veel jongeren. Als er beter was opgelet had een en ander misschien niet helemaal voorkomen, maar wel in andere banen kunnen worden geleid. Nu blijft men achter de feiten aanhollen. Hetzelfde geldt natuurlijk voor Palestina. Het lijkt er sterk op dat men in het algemeen bang is om oude inzichten los te laten en als dit wel gebeurt, dan is dat vaak bijna blindelings. Angst is en blijft een slechte leermeester.

        • October 23, 2014 at 11:09 am

          The Guardian had deze week een interessante long read van de filosoof John Gray. Het gaat over de christelijke visie op goed en kwaad als twee afzonderlijke entiteiten. Als je het kwaad uitroeit, blijft het goede over, is dan de gedachte.
          Bij Todorov vind je diezelfde kritiek op deze Westerse houding die tot zoveel ellende heeft geleid (Recente voorbeelden zijn Libië, Afghanistan, Irak en Syrië). “Het kwaad” kun je net zomin met bommen uitroeien als ebola. In de praktijk leidt zo’n aanpak juist tot het tegenovergestelde van wat de politieke leiders ons beloven.
          Meer begrip van de menselijke natuur zal hopelijk ooit leiden tot een andere, meer efficiënte aanpak.
          http://www.theguardian.com/news/2014/oct/21/-sp-the-truth-about-evil-john-gray

          • Aleid Blink
            October 23, 2014 at 5:37 pm

            Dat meer inzicht in de menselijke natuur – we onszelf in de ander en vice versa leren zien en we, eindelijk, gaan begrijpen dat voor een conflict altijd twee mensen nodig zijn – kan zeker schelen in de onderlinge verhoudingen.

            Maar nu zitten we met de vraag hoe een einde te maken aan de rotzooi die door onze voortdurende behoefte ons te mengen in zaken die ons niets aangaan, alleen maar omdat wij menen dat we daar beter van worden. Het idee om in het MO en Afrika natie-staten te vestigen en die te vormen zonder enige kennis van de samenstelling van bevolkingen, hun cultuur etc. is een ongelofelijke blunder geweest. Politici, en niet alleen zij, volharden echter in de gedachte dat we goed hebben gedaan, maar dat het nu misloopt aan de ander ligt. Hoe kan je nou een democratie willen stichten in een land zonder instituties? Ik kan niets stompzinnigers verzinnen.

            Ik merk dat ik verschrikkelijk boos wordt bij het lezen van het uitstekende artikel van Gray. Waarom lezen mensen die het voor het zeggen dit niet? Waarom laten zij dit niet tot zich doordringen. Omdat ze geen tijd hebben? Omdat ze geobsedeerd zijn door de behoefte om hun kiezers te behagen, zodat die weer voor hen kiezen en ze hoger op de ranglijst komen? Ik begrijp het niet en dat zal de tijd die ik nog te leven heb, wel zo blijven, al hoop ik natuurlijk dat ik ongelijk heb.

Comments are closed.