Jacob Israël de Haan (31-12-1881 – 30-6-1924)

deHaan

Precies negentig jaar geleden, op 30 juni 1924, werd de schrijver en jurist Jacob Israël de Haan in Jeruzalem vermoord. Deze gebeurtenis wordt wel gezien als de eerste politieke moord in het moderne Palestina, sinds de komst van de zionisten. De reden voor de moord was dat hij zich te veel met Arabieren inliet en kritiek had op het zionisme. Om diezelfde reden werden er in de loop der tijd nog anderen om het leven gebracht, waarvan de Zweedse graaf Folke Bernadotte een van de bekendste is. En ook nu weer was de verantwoordelijke, Jitzak Ben Zvi, iemand die het later tot president van Israël zou schoppen. Jitzak Ben Zvi was een van de leiders van de joodse militie de Haganah, die later de basis zou gaan vormen voor het reguliere Israëlische leger.

De Haan werd geboren te Smilde op 31 december 1881. Al op jonge leeftijd had hij afstand genomen van het joodse geloof. In zijn jeugd was hij erg gecharmeerd geraakt van de anarchisten en socialisten. Hij worstelde bovendien met zijn homoseksualiteit, iets wat mogelijk ook heeft meegespeeld toen hij besloot naar Palestina te vertrekken. In het Midden-Oosten was men wat vrijer en toleranter op dat gebied dan in het bekrompen Nederland. Iets waar je niet direct aan denkt misschien, maar ook Herman Cohen beschrijft hoe in de jaren dertig veel jonge zionisten naar Palestina wilden vanwege de lossere seksuele moraal aldaar. Het officiële verhaal over diepe betrokkenheid en duizendjarig verlangen komt slechts zelden overeen met de realiteit.

Nog tijdens zijn studie Rechten publiceerde hij in 1904 de roman Pijpelijntjes, waarmee hij direct een groot schandaal veroorzaakte vanwege de openlijk (autobiografische) homoseksuele elementen. Het boek werd direct uit de handel genomen en verscheen later dat jaar opnieuw in een aangepaste vorm. Gaandeweg kreeg hij ook erkenning als dichter. De Gids publiceerde werk van hem en hij raakte bevriend met Frederik van Eeden en Albert Verwey.

Hij trouwde met een niet-joodse vrouw, maar rond 1910 keerde hij terug tot het joodse geloof, wat in zijn gedichten tot uitdrukking kwam. Enkele jaren later werd hij zelfs lid van de Nederlandsche Zionistenbond en ging hij Hebreeuws leren. Hij had gehoopt dat hij in Amsterdam een aanstelling als hoogleraar strafrecht zou krijgen, maar die liep hij door zijn eigenzinnigheid mis. Daarop besloot hij in 1919 naar Palestina te vertrekken.

Vanaf die tijd tot aan zijn dood schrijft hij prachtige feuilletons voor het Algemeen Handelsblad. Het werden er meer dan 300 en ze bieden een uniek inzicht in die periode van vlak na de Eerste Wereldoorlog, waarin het opkomend Arabisch nationalisme botste met de agressieve instelling van joodse immigranten. Jan Fontijn, die in 2011 de derde Jacob Israël de Haanlezing verzorgde en zich enorm verdiept heeft in de persoon De Haan, zegt dan ook dat hij meer van het Jeruzalem uit die jaren heeft geleerd van De Haan dan van Karen Armstrong of Simon Sebag Montefiori.

Aanvankelijk was hij een overtuigd zionist, maar al snel merkte hij dat de zionisten niets te maken wilden hebben met autochtone bevolking waar De Haan juist dol op was. Joden die Arabieren in dienst hadden werden door de zionisten voor verrader uitgemaakt. Hij is zeker niet blind voor wat er aan Palestijnse kant gebeurt, zoals de opstand van 1921, maar hij is overtuigd van de noodzaak van een samenleving waarin iedereen een plek moet krijgen op basis van gelijkwaardigheid. Hij leert een beetje Arabisch, heeft Arabische vrienden en geniet van hun schoonheid, allemaal zaken die hem niet in dank worden afgenomen door de zionisten. De BWSA* schrijft:

Omdat hij een steeds groter rol speelde in de politiek belangrijke groepering van de orthodoxe Chaim Sonnenfeld (de Agoeda Israel, die zionisten het recht ontzegde namens het joodse volk te spreken) en hij openlijk met Arabieren omging, werd zijn positie steeds moeilijker.

Hij verliest uiteindelijk zijn baan als docent aan de Government Law School in Jeruzalem, nadat al eerder zijn colleges waren geboycot onder druk van de zionisten. En de druk blijft toenemen. In 1923 krijgt hij een bericht dat hij doodgeschoten zal worden “als een gemeene hond” indien hij op 24 mei niet vertrokken is uit het land.**

Een jaar later, een dag voordat hij naar Engeland zou vertrekken als lid van een delegatie die zich aldaar wilde uitspreken tegen de Balfourverklaring (waarin de joden een “thuis” in Palestina was beloofd, maar die gezien werd als een verkapte poging tot overname van heel Palestina door de zionisten), werd hij doodgeschoten bij de synagoge waar hij was voor het middaggebed. Er gaan geruchten dat zelfs David Ben-Goerion betrokken was bij de beslissing om De Haan uit de weg te ruimen. Een van de moordenaars, Avraham Tehomi, verklaarde dat De Haans contacten met koning Hoessein en de emir Abdoellah de reden waren voor de executie.***

Jacob Israël de Haan wilde alles uit het leven halen. Net als met zijn controversiële roman liet hij zich niet intomen door een groep of ideologie waarmee hij zijn levensdoel zou verloochenen. Misschien heeft hij bewust de grenzen opgezocht, maar misschien ook besefte hij niet dat de zionisten zover zouden gaan. Een van zijn vele kwatrijnen luidt:

Ik ben niet angstig voor den donkren Dood,
Maar ik bemin zoo hartstochtlijk het Leven.
Ik wil niet sterven vóór ‘t mij heeft gegeven
Alles, alles, aan vreugd, aan drift en nood. **

Van joods naar niet-joods naar weer joods naar zionist en dan weer anti-zionist. Hij bleef zoekende, maar zocht vooral naar het beste leven, in tegenstelling tot de zionisten om hem heen, die “zonder liefde” en blind een idee najoegen. Zijn visie op de Arabische kwestie is duidelijk:

Wij zijn Palestinensers zonder onderscheid van ras en geloof. En van een Joodsch volksgevoel, dat iederen Joodsch volksgenoot doordringt, gelijk het levensgevoel iederen vezel van het levende lichaam, daarvan is geen sprake.**

Het is die gedachte die nu nog belangrijker is geworden, nu na 66 jaar onderdrukking en landroof Palestijnen en Israëlische joden proberen een uitweg te vinden uit deze gruwelijke fuik waarin het zionisme de mensen van goede wil hebben gevangen. De Haan moest niets hebben van eigendom, van materiële zaken. Dat ging zover dat hij de brieven vernietigde die hij ontving en zelfs de ontvangers van zijn brieven vroeg deze niet te bewaren. Daardoor is veel biografisch materiaal verloren gegaan, maar gelukkig lang niet alles. Zijn zuster, de schrijfster Carry van Bruggen, zei over hem:

Nooit in mijn leven heb ik iemand gekend, in wien de “sense-of-property” zoo volkomen ontbrak als in hem. De minste vleug, de flauwste schijn van liefde, vriendschap of maar wederzijdsche ingenomenheid was hem kostbaarder dan het kostbaarst bezit.

Een jaar na zijn dood geeft zij een bundel met een selectie van zijn beschrijvingen uit****. Zij is niet verbaasd over de manier waarop Joop aan zijn einde is gekomen: “Hij paste niet bij de menschen en daarom hebben ze hem uit hun midden, uit hun wereld verwijderd.”

Engelbert Luitsz

* BWSA, Biografisch Woordenboek van het Socialisme en de Arbeidersbeweging in Nederland: HAAN, Jacob Israël de

** Jan Fontijn, Tederheid en Storm, De persoonlijkheid van Jacob Israël de Haan, De Buitenkant 2012

*** Ronnie Barkan and Joshua Tartakovsky, Ultra-Orthodox Jews in Israel Draw the Line

**** Jacob Israël de Haan, Palestina (1925). herdruk uit 2000 van Uitgeverij Kok te Kampen, in opdracht van de Maatschappij tot Nut der Israëlieten.
Ondanks het feit dat al midden jaren tachtig vast stond wie de moordenaars waren geweest, begint Dick Houwaart zijn voorwoord met te stellen dat De Haan door een Arabier werd vermoord.

Alle feuilletons van De Haan zijn te vinden in de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren, verzorgd door Ludy Giebels.

8 comments for “Jacob Israël de Haan (31-12-1881 – 30-6-1924)

  1. piterfries
    July 1, 2014 at 11:01 am

    Het verhaal doet me denken aan Arthur Koestler, ook die zwaaide heen en weer tussen verschillende overtuigingen.
    Door wie Koestler werd verzelfmoord is nog steeds niet bekend.

  2. Aleid Blink
    July 1, 2014 at 11:38 am

    100 jaar geleden Jacob Israël de Haan, sinds enkele weken o.a. drie orthodox joodse jongens die waren opgevoed in de ideologie die de Haan verafschuwde. Alle drie slachtoffers van het conflict dat daardoor ontstaan is. Wanneer gaan mensen eindelijk eens inzien dat we elkaars naasten zijn i.p.v. elkaars vijanden.

    Dit is wat Uri Avnery van Gush Shalom over de dood van deze jongens zegt:

    “The kidnapping and murder of three boys is a crime deserving all condemnation, No political cause can justify such an act, and among other things the perpetrators caused grave damage to the Palestinian people.

    The three boys now join the very long and terrible list of victims, members of both peoples, who were killed in the cause of a bloody conflict which has already lasted for more than a century.

    Also and especially on this harsh and tragic moment, it must be said: only the achievement of peace between enemies can end conflicts and put a stop to bloodshed.

    It is a stormy moment, when inflammatory cries are made for revenge and the landing of a blow on the other side. It would be a grave mistake for the State of Israel to take such a route, which would lead only to bloodshed and more bloodshed, revenge and counter-revenge and counter-counter-revenge.

    Only peace between Israelis and Palestinians, between the exisiting state of Israel and the state of Palestine which will arise at its side, bears the hope that these three boys will be the last victims.”

    • piterfries
      July 1, 2014 at 7:09 pm

      Aardig verhaal van meneer Avnery, helaas, dat bleek me uit correspondentie met de man, ontkent ook hij de ontstaansgeschiedenis van Israel.
      Het positieve van de man is alleen, lijkt me, dat hij inziet dat Israel op een catastrofe aanstuurt.

      • Aleid Blink
        July 1, 2014 at 10:35 pm

        Zijn absoluut positieve kant is dat hij een groot deel van zijn leven heeft besteed aan erkenning van de rechten van Palestijnen en dat is heel wat en steekt daarbij zijn nek ver uit. Ik meen vorig jaar werd hij nog ernstig bedreigd door Israëlische tegenkrachten. Op wat u hier schrijft ga ik niet in zonder die correspondentie gelezen te hebben.

        • piterfries
          July 2, 2014 at 8:27 am

          Het is vele jaren geleden, dus ik heb die mails niet meer.
          Dat Avnery in elk geval ziet hoe Israel op een catastrofe afstuurt is verheugend, helaas zijn er te weinig van dat soort mensen daar.
          In dit verband doet het er ook niet zo veel toe hoe hij de ontstaansgeschiedenis van Israel ziet.
          Verstandige mensen, ook al menen ze gelijk te hebben, kiezen op een bepaald moment eieren voor hun geld.
          Je kunt op dit moment bij Joop zien hoe zionisten en hun aanhang hun waanideeën overeind proberen te houden.

  3. Aleid Blink
    July 2, 2014 at 4:34 pm

    Eieren voor je geld kiezen is juist verstandig. Die waanideeën ken ik al en ook dat ze weinig beschaving uitstralen.

  4. Aleid Blink
    July 3, 2014 at 1:04 pm

    Die jongens zijn nu dus gevonden. Wat mij verbaast is dat nog niemand heeft gewezen op de buitengewoon amateuristische manier waarop zij verborgen zijn. Dit lijkt er m.i. op te wijzen dat het om een incident gaat. Heel goed mogelijk is dat twee of drie Palestijnen ze hebben opgepikt en vervolgens, heel stom, een beetje zijn gaan jennen. Die jongens begrepen dit niet en voelden zich bedreigd, wat voor een van hen een reden was het alarmnummer van de politie te bellen. Daar schrokken die Palestijnen weer van en ze probeerden verder gesprek te voorkomen. In hun angst dat de politie achter hen aan zou komen hebben ze die jongens het zwijgen opgelegd en hen snel onder een hoop stenen verstopt.

    Dit tekent weer de ontvlambare situatie daar. I.p.v. dit te beseffen en daar iets aan te doen, heeft de I. regering de toestand nog alleen maar erger gemaakt. En nu dan de dood van die Palestijnse knul. Hoeveel zullen er nog volgen voordat men daar wijzer wordt?

    • July 3, 2014 at 3:02 pm

      Jeff Halper formuleert het pijnlijk correct:
      The two-state solution buried forever under the settlement blocs, Israel is mopping up: the prison cells of Areas A and B have been prepared, and now the prison authorities have to convey to the prisoners the reality and hopelessness of their situation. Submit and you will live; resist and you will die. That is precisely the message of Operation Brother’s Keeper, which was only waiting for a pretext provided by the kidnapping

Comments are closed.