Henry Moskowitz of de vergeten redelijkheid

isaja

Jesaja door Michelangelo Buonarroti (Wikimedia Commons)

Ik geloof toevallig dat geschiedenis ons iets kan vertellen over het heden“, zo besluit John Judis een artikel waarin hij reageert op critici die hem vanwege zijn recentelijk verschenen boek ‘Exodus‘ de extreemste verwijten maken. Judis wordt nog net niet beschuldigd van “het plagiëren van Mein Kampf“, zoals hij gevat opmerkt, maar het scheelt niet veel. Het doet denken aan de reacties op het rapport van Amnesty International, reacties die zo absurd zijn dat humor de beste manier lijkt om ermee om te gaan.

Zo ook Gideon Levy, die – opnieuw - van leer trekt tegen het dogma van Israëls “meest morele leger ter wereld” in het licht van genoemde rapport en ontelbare andere wreedheden die uitvoerig gedocumenteerd zijn. Zelfs wie het zou wagen dit leger een tweede plaats toe te kennen, bijvoorbeeld net onder het leger van Luxemburg, kan rekenen op de gesel van de lobby. Het is veel van hetzelfde, iets waar ik me ook wel aan schuldig maak, maar het lijkt niet door te dringen en dus blijf je herhalen. Dan troost ik me maar met de hoop dat er meer zullen zijn die, net als de onlangs overleden dichter Leo Vroman, al zeg je het honderd malen, alle malen zullen wenen.

Men vergeet maar al te makkelijk dat de beeldvorming over het Palestina van de twintigste eeuw steeds meer bepaald werd door de eenzijdige visie van het zionistische kamp. Critici werden zowel kwalitatief als kwantitatief aangevallen; kwalitatief door kwistig te strooien met termen als antisemitisme, delegitimatie, controversieel, betwist, vervolging en wat niet; kwantitatief door een stortvloed aan artikelen, films en boeken die de onwelkome geluiden naar de achtergrond moeten duwen.

Na 1948 was de kritiek op Israël voornamelijk het resultaat van de agressieve houding van Israël ten opzichte van de buurlanden, de medeplichtigheid van de grootmacht Amerika en de behandeling van de oorspronkelijke bevolking, de Palestijnen. Ideologische kritiek was er nauwelijks. Ik ben dan ook altijd weer blij met een artikel uit de begintijd van het zionisme, toen er juist alom kritiek kwam op de ideologische aspecten en de mogelijke politieke consequenties van het zionistische project.

Op 10 juni 1917 verscheen in de New York Times een kort essay van Henry Moskowitz (1879–1936), een van oorsprong Roemeense jood die al jong in de Verenigde Staten terecht was gekomen. Hij was actief als burgerrechtenactivist en maakte zich onder andere sterk voor gelijke rechten voor de zwarte bevolking.

Hij was geen voorstander van het politiek zionisme, dat hij niet kon zien als oplossing voor de problemen van joden, vandaar ook de titel ‘Zionism no remedy, A voice from America‘ (hier te downloaden als PDF). Het feit dat het stuk in hetzelfde jaar ook als een pamflet in Londen werd uitgegeven, geeft wel aan dat dit een stem was waar behoefte aan was in die tijd. (In augustus 1917 verscheen ook het belangrijke memorandum van de Britse politicus Edwin Montagu – ook joods – met ongeveer dezelfde strekking, maar dit stuk werd lang verborgen gehouden, op 2 november verscheen de beruchte Balfour-verklaring met de Britse toezegging van een joods thuis in Palestina en de Eerste Wereldoorlog zou nog ruim een jaar duren.)

Wat mij het meest trof na herlezing is dat Moskowitz zich vooral opstelt als antropoloog en niet als ideoloog. Het ziet ook haarscherp hoe afhankelijk het zionisme was van antisemitisme, iets wat nog steeds geldt. Vandaar dat nu – nu Israël zo onder vuur ligt – de term antisemitisme aan de lopende band gebruikt wordt door zionisten.

(Over de citaten: met Israël worden de joden aangeduid, waar ze zich ook bevonden; het gebruik van het woord “ras” was heel normaal in die tijd. Vertalingen zijn van mij.)

Het leed van Israël zorgde voor een soort bewustzijn bij zelfs de agnosten en de radicalen, iets waarvan de zionistische en nationalistische beweging profiteerde.

Maar “zionisme als politiek wapen tegen het antisemitisme was altijd een minderheidsstandpunt in Israël.” Moskowitz maakt onderscheid tussen een “algemeen probleem” dat aangepakt kan worden door middel van wet- en regelgeving en een “subjectieve fase“. Wet- en regelgeving kunnen “sociaal antisemitisme” niet verhinderen, de gevoelsmatige kant. Hij merkt terecht op dat soms hele landen te kampen hebben met vooroordelen, dus het creëren van een joodse staat is bepaald geen garantie dat daar een einde aan zou komen.

Hij ziet onderling contact als het belangrijkste wapen tegen vooroordelen (hier denk je onwillekeurig aan de echte reden voor de Afscheidingsmuur: afscheiding!).

en door een poging van zowel joden als niet- joden om relaties aan te gaan die op wederzijds respect zijn gebaseerd, en vooral door het wegnemen van onwetendheid, vaak de belangrijkste oorzaak van vooroordelen.

Is Israël een legitieme staat? In de visie van Moskovitz betekent legitiem dat een natie iets bijdraagt aan de mensheid als geheel. En al heeft hij het niet over een “gettomentaliteit“, het is voor hem duidelijk dat een volk zich alleen kan ontplooien indien het zich openstelt voor de mensheid.

Maar waarin onderscheidt zich de joodse cultuur? We kunnen echt niet beweren dat joodse wetenschap, kunst, of zelfs filosofie of geleerdheid karakteristiek zijn. Het rijk van wetenschap en geleerdheid waren altijd internationaal, en waar joden grote wetenschappers voortbrachten, deden ze dat niet als jood.

Op talloze gebieden van menselijke activiteit blinken joden niet uit, hun bijdrage is vooral op het gebied van religie en ethiek. Het is de “Hebreeuw“, het “spiritueel idealisme” dat de kern vormt van de joodse bijdrage aan de mensheid. Zonder de heilige boeken en de rijke literatuur blijft daar niet veel van over. Daar komt dan ook de observatie bij dat het seculiere, politieke zionisme een recent verschijnsel is. Hoe kun je dat verenigen met de kernwaarden van het volk? Hier maakt Moskowitz het belangrijke onderscheid tussen een spirituele en een romantische emotie. Het zionisme is romantisch, een wild idee waarvan niemand goed de consequenties kan overzien (tegenover het spirituele met z’n eeuwenoude traditie).

Hij vraagt zich af hoe oprecht dat verlangen naar Palestina is, en de geschiedenis heeft hem gelijk gegeven. Slechts een klein deel kwam naar Palestina uit ideologische overwegingen en dat waren vaak niet de vrienden van de politieke zionisten.

Nog steeds willen het zionisme en z’n verdedigers ons doen geloven dat “de joden” een monolitisch blok vormen. Dat is handig voor de verdediging: kritiek op een onderdeel kan worden opgevat als kritiek op het geheel. Moskowitz gunt iedereen zijn of haar plek onder de zon en staat zeer sympathiek tegenover joden die liever binnen hun eigen kring blijven. Dat kan ook in Palestina gerealiseerd worden in de vorm van “culturele centra” (maar ook op andere plekken). Hij is dan ook erg blij met de financiële en andere steun die de kolonisten ontvangen van organisaties en personen, maar hij wijst heel duidelijk het zionistische mantra af dat eigenlijk iedere jood het liefst in Palestina zou wonen. Hij ziet een groot gevaar in die houding en ook hier geeft de geschiedenis hem gelijk.

Men kan niet tegen een cultureel centrum zijn waar joden die daar naartoe willen gaan, de tradities van hun ras kunnen bewaren en ontwikkelen, doch er zijn grote bezwaren tegen een filosofie van joods nationalisme als voorwaarde voor het behoud van de Hebreeuwse geest.

Er ligt het gevaar op de loer van “racistisch egotisme” en een “beperkte horizon“, het kan leiden tot vormen die niet passen bij “het geweten en het intellect” van talloze joden. De simpele gemeenplaats dat joden, net als andere mensen, goede en slechte eigenschappen hebben, dat de goede moeten worden gecultiveerd en de slechte moeten worden geminimaliseerd, klinkt gek genoeg verfrissend in een tijd waarin elke vorm van kritiek direct keihard wordt gepareerd.

Contact met andere rassen, strijd en soms zelfs lijden zijn onderdeel van hoe een volk zich in de tijd ontwikkelt, elk volk. Een te sterke nadruk op nationalistische gevoelens leidt tot een gebrek aan nederigheid. Hier is een man aan het woord die met een gezonde blik naar de wereld kijkt. Wellicht heeft hij als kind discriminatie meegemaakt in Roemenië, maar dat maakt hem niet blind of ongevoelig voor wat hij in het voor hem zo gastvrije Amerika om zich heen ziet gebeuren. Hij ziet de internationale ontwikkelingen en kenmerkt het joods nationalisme als een reactionaire beweging.

In de ogen van Moskowitz heeft niemand zomaar recht op een nationalistische staat of op het raszuiver houden van een volk. Zoiets moet je verdienen door een bijdrage te leveren aan de mensheid als geheel en in de praktijk blijkt dat maar al te vaak niet samen te gaan.

Wat ook opvalt in dit stuk van bijna honderd jaar geleden is hoe stellig hij is over de loyaliteit aan het land waarvan je de nationaliteit bezit. Hij zou een fel tegenstander zijn geweest van het recht op terugkeer van alle joden naar het huidige Israël (zeker wanneer de oorspronkelijke bevolking dat recht niet heeft). Dat zet de deur wagenwijd open naar een dubbele loyaliteit, iets wat we duidelijk zien bij een machtige lobbyclub als AIPAC in de Verenigde Staten, die zich alleen bekommert om Israël.

De Amerikaanse jood is qua nationaliteit alleen een Amerikaan“, “De Amerikaanse jood zal geen enkele andere nationale loyaliteit tolereren” en “Elke beweging die de nadruk legt op raciale groepen in Amerika doet dat in tegenstrijd met de geest van deze democratie“.  Voor Amerika heeft het zionisme dan ook geen positieve boodschap. Dat is niet helemaal uitgekomen zoals we nu weten, hadden ze maar beter naar hem geluisterd.

Moskowitz gelooft dat de kracht van het jodendom ligt in de visioenen van de profeet Jesaja, in de psalmen van David, in de God van Spinoza. Jaren later, toen het duidelijk was dat niet alleen de Palestijnen, maar alle Arabische landen belazerd waren door de Britten, begonnen de eerste serieuze opstanden pas. Maar met zijn vooruitziende blik dat eng nationalisme wel tot ellende moet leiden, moet hij daarover niet erg verbaasd geweest zijn.

De visie van Moskowitz staat haaks op die van sommige joden die menen dat “joden anders zijn dan alle andere volken op de wereld“. Een formulering die zo van hun ergste vijanden afkomstig zou kunnen zijn. Israël als een expliciet joodse staat wordt gelukkig ook nu door veel joden niet geaccepteerd, gezien deze petitie: Jews say NO to “Israel as Jewish State”. Het blijft een ongelijke strijd, het blijft een somber vooruitzicht, maar tegelijkertijd doen meer mensen hun mond open.

De mens is als gras“, zei Jesaja en Vroman volgde hem daarin. Het is onze sterfelijkheid in het licht van de eeuwigheid die ons zou moeten doen beseffen hoe kwetsbaar we zijn, hoezeer we afhankelijk zijn van die ander voor ons eigen bestaan.

Engelbert Luitsz

2 comments for “Henry Moskowitz of de vergeten redelijkheid

  1. Egbert Talens, Zutphen
    March 3, 2014 at 5:59 pm

    Proberen de indruk die dit artikel bij mij wekt met een korte formulering weer te geven, resulteert ongeveer in de volgende bewoordingen, waarbij het niet overbodig is erbij te zeggen dat aanwezige ‘kennis’ van c.q. over het onderwerp in kwestie, een forse rol speelt: wat ontstaan er toch vreemde of onlogische resultaten, als bij het opstellen van regels voor de samenleving godsdienstige opvattingen een rol spelen, en van de idee wordt uitgegaan dat volgen van een/de goddelijke richtlijn rampspoed voorkomt.

    Deze korte formulering heeft mij langer dan een uur bezig gehouden, en nóg bestaan er bij mij twijfels over de juiste bewoordingen en de gekozen insteek. Om één ding voorop te stellen: het artikel als zodanig staat bij mij geenszins ter discussie, zodat van kritiek op EL geen sprake is. Dat ik met bepaalde passages enige moeite heb, zegt meer over mij dan over de auteur ervan.

    Dat zowel EL als ikzelf getroffen worden door wat Henry Moskowitz m.b.t. het zionisme opmerkt, mag weinig of geen verwondering wekken. Wat mij betreft geldt dit des te meer omdat HM in de VS is opgegroeid, waarbij de tijd waarin dit gebeurde de voornaamste factor vormt; waar het (politieke) zionisme in Oost-Europa danig het gesprek van de dag was, onder joden welteverstaan, was dit tóen in Amerika volgens mij nog niet echt het geval. Dit zou zich (pas) gaan voordoen, toen de laatste fase van de voorbereidingen tot het uitroepen van de staat Israel was aangebroken, en vanuit de Palestijnse regio politieke zionisten zich opwierpen als ronselaars voor hun zaak.

    Er zijn nmbm twee paralellen te trekken, m.b.t. (de) nationale gevoelens in zowel Israel als in Amerika. In beide landen laten de hardliners zich weinig gelegen liggen aan de constitutie die aan hun staat ten grondslag ligt. In de VS is dat The Bill of Rights, in Israel de onafhankelijkheidsverklaring die David Ben-Gurion op 14 mei 1948 in Tel-Aviv uitsprak. Prachtige bewoordingen, maar als het er op aan komt blijken die alleen op te gaan voor wat die hardliners beschouwen als de wáre bezitters van het land. Daarbij vallen velen buiten de boot. Dat dit alles staat en valt met wat ik als de voornaamste factor voor een stabiele en gezonde samenleving beschouw, erudiete mentaliteit, wil ik graag met klem benadrukken. Een mentaliteit die geen ruimte laat voor bekrompen gevoelens van segregatie en dus van superioriteit, maar die uitgaat van de aanspraak van ieder individu op gelijke rechten en dienovereenkomstige behandeling; kortom op datgene wat de Verlichting voor ieder individu als democratisch lid van de samenleving in petto had/heeft, mét behoud van haar of zijn persoonlijke integriteit. Zodat niet een ander met de wet in de hand mag bepalen dat jij, als Arabier, geen christen kunt zijn, of omgekeerd: dat jij als christen geen Arabier bént… Zoals nu sinds kort in Israel wettelijk het geval schijnt te zijn…

  2. March 3, 2014 at 7:58 pm

    Moskowitz heeft zijn boek geschreven op een tijdstip dat er nog geen enkele toezegging
    was op de realisatie van Israel.Hoezeer zal de toezegging van het U.K. het denkpatroon van vele Joden op hebben geschaald. Er zal zeker een ontkoppeling zijn bewerkstelligd t.a.v. denken vanuit het stigma.door antisemitisme

Comments are closed.