Syrische aporie

Begrijp je welk bedrieglijk argument je nu introduceert – dat, voorwaar, een mens niet kan onderzoeken wat hij weet, noch wat hij niet weet? Want hij kan niet onderzoeken wat hij weet, aangezien dat al bekend is, en in dat geval is verder onderzoek overbodig; noch kan hij onderzoeken wat hij niet weet, aangezien hij niet weet wat er te onderzoeken is.
Plato, Meno

ethics-and-compliance

In de filosofie betekent aporie zoveel als geen uitweg zien, niet omdat de redenering niet deugt, maar omdat het probleem zelf geen uitweg toestaat. Je bewust worden van je onwetendheid is een eindpunt van twijfel die niet weggenomen kan worden. In de praktijk worden we echter voortdurend gedwongen stelling te nemen, ofwel rechtstreeks doordat we iets hebben meegemaakt waarop we reageren, ofwel indirect via boeken, persoonlijke verhalen of de media. De manier waarop onze psyche zich heeft ontwikkeld in de loop van miljoenen jaren, heeft ervoor gezorgd dat we het sterkst reageren op emotionele prikkels. En daar zien we al snel een probleem: juist wanneer we emotioneel geraakt worden zijn we het minst in staat tot een weloverwogen oordeel. Een van de mooiste – want eerlijkste – voorbeelden vind ik de ervaring van Robert Fisk, Midden-Oostendeskundige bij uitstek en uitermate kritisch over het westers imperialisme en de islamofobie die tot in de vezels van onze maatschappij lijkt te zijn doorgedrongen. Op 11 september 2001 bevond hij zich in een vliegtuig naar New York, toen hij het nieuws hoorde over de aanslagen. Het vliegtuig maakte meteen rechtsomkeerd, maar Fisk liep wat rond en toen hij weer ging zitten realiseerde hij zich dat hij zeker 13 mensen had zien zitten die hij niet vertrouwde. Sommigen hadden een baard, sommigen keken hem aan met een vijandige blik, en allemaal waren ze moslim.

In slechts enkele minuten was de zogenaamde progressieve liberaal Fisk, die een kwart eeuw in het Midden-Oosten had gewerkt, die de helft van zijn leven tussen Arabieren had geleefd, wiens leven talloze malen was gered door moslims in Libanon, Irak en Iran – ja, was die aardige, vriendelijke Fisk veranderd in een racist die de onschuldigen aan boord beoordeelde op basis van hun baard, hun bruine ogen, of donkere huid. Ik voelde me smerig.

De ramp die zich op dit moment in Syrië voltrekt geeft aanleiding tot dergelijke herinterpretaties van de werkelijkheid. Voor- en tegenstanders vinden incidenten die direct leiden tot algemene oordelen. Achterliggende structuren kunnen alleen rationeel benaderd worden, raken op de achtergrond zodra wij persoonlijk geraakt zijn. Hoe sterk deze kracht is blijkt uit de nasleep van 11 september 2001. Nog steeds werkt die catastrofe voor veel Amerikanen als een dikke mist die hen belemmert te zien wat er sindsdien in Afghanistan, Irak, Libië en nu Syrië gebeurt. Meer dan een miljoen doden zijn er reeds gevallen door de “War on Terror” en het einde is nog niet in zicht. Zelfs in Bijbelse tijden hield de wraak een keer op, maar hier lijkt geen eind aan te komen.

De paradox van de absolute verantwoordelijkheid houdt in dat het nemen van verantwoordelijkheid altijd een keuze is die andere mogelijkheden uitsluit. Ik kwam net een audiofragment tegen van een medewerker van de Verenigde Naties die het dilemma goed illustreert: UN on Syria: “The truth is, we are not able to help all the refugees”. Wanneer je te maken hebt met een miljoen vluchtelingen ben je niet meer in staat naar individuele gevallen te kijken. Je moet keuzes maken. Je moet je primaire, menselijke reactie van medelijden ombuigen naar iets waarmee je nog kunt functioneren, anders ga je eraan onderdoor. Je zou kunnen zeggen dat “het goede doen” in zo’n geval juist betekent dat je je afsluit voor het lijden. Je neemt praktische, geen ethische beslissingen.

Vanuit het standpunt van een arme man in een dorp die zijn vrouw is verloren, zijn huis is kwijtgeraakt en alleen maar ellende om zich heen ziet, is het begrijpelijk dat er gevraagd wordt om Amerikaanse bombardementen. De man is niet in staat te overzien wat er daarna zal komen, hij wil alleen dat het ophoudt en niemand biedt hem alternatieve oplossingen. Maar diezelfde situatie doet zich aan beide kanten voor. De gruwelijke daden van extremisten die tegen president Assad zeggen te strijden zijn voor hun slachtoffers net zozeer een reden om hun president te steunen en om op meer hulp uit Rusland te hopen.

De mensen die letterlijk en figuurlijk op afstand staan vormen de bevolking van landen als de Verenigde Staten, Engeland en Frankrijk. Zij zijn nog in staat uit te gaan van algemene principes, zij kunnen zonder eigenbelang en met de recente ontwikkelingen in Irak en andere landen vers in het geheugen een keuze maken tegen nog meer geweld. Dat betekent niet dat ze ongevoelig zijn voor het lijden van wie dan ook, nog minder dat ze de dictator Assad zouden steunen, het betekent dat zij in meer vrijheid morele keuzes kunnen maken dan degenen die gemanipuleerd en vermoord worden door alle partijen in het conflict.

De democratie ligt niet in handen van degenen die stemmen hebben gekocht met leugens en valse beloftes; de hoop van de democratie ligt in handen van hen die kunnen en durven nadenken over de consequenties van hun gedrag.

Engelbert Luitsz

4 comments for “Syrische aporie

  1. joost tibosch sr
    September 4, 2013 at 1:19 pm

    Ieder van ons begint te snappen dat veiligheid en vrede in onze tijd werelddimensies heeft gekregen. Je zou hopen dat ook een Veiligheidsraad beseft dat men geen veto meer kan hanteren als wereldveiligheid in het geding is of bewezen schending van menselijke rechten en dat men dan samen naar de best mogelijke zelfverdediging zoekt. Dat lijkt me eigenlijk nu de enige, wellicht onderhand bereikbare, menselijke politieke (“met zorg voor de wereldstad”) keuze, die ook het minste risico heeft. Alle andere oplossingen zijn wellicht te verdedigen en goed te noemen, maar veel minder verantwoord en met veel meer risico’s. De wereldpolitiek is in ieder geval verplicht om VN en Veiligheidsraad beter en optimaal te laten functioneren. Daarnaast kanrrn lsnf/landen bij duidelijke onmenselijkheid gedwongen zijn om nu de best mogelijke, maar veel riskantere “zelfverdediging”, ouderwets vertrouwend op effectieve eigen macht, buiten VN en Veiligheidsraad te kiezen..zich uitdrukkelijk bewust dat het geen keuze in eigen belang of voor eigen “image” mag zijn, maar in het belang van de wereld(vrede).

  2. Egbert Talens, Zutphen
    September 4, 2013 at 3:47 pm

    Beste Joost,

    Jouw commentaar c.q. reacties kom ik ook elders tegen, en ik neem er graag kennis van. Zoals op de site van Trouw, waar het altijd een gevecht met de (te krap bemeten) ruimte is. Hier speelt die belemmering niet, zodat met iets meer kans op ‘succes’ ideeën naar voren gebracht kunnen worden. Met ‘succes’ bedoel ik: begrepen worden.
    Helaas kan ik met deze reactie van je — neem mij het tutoyeren a.u.b. niet kwalijk — niet uit de voeten; begrijp ik je goed dat je vanaf ‘Daarnaast kanrrn…’ probeert uit te leggen, dat een land soms niet anders kan dan buiten de wettige regels om — de koninklijke weg bewandelend, zogezegd — in te grijpen, zoals de VS nu proberen te doen? Als je dit bedoelt, dan kan ik daarin niet meegaan, waar het de kwestie ‘Syrië’ betreft; de VS treden in deze kwestie zonder mankeren, maar ook zonder dit te laten doorschemeren, op te gunste van Israel, en geenszins in het belang van de wereld(vrede).

    Wat de Veiligheidsraad betreft: die instelling kwam natuurlijk niet zo maar tot stand. Maar in wezen is het een ondeugdelijke bestuursmaatregel, vanwege dat vermaledijde veto-recht. Jouw hoop dat dit veto opzij gezet zou moeten worden, als wereldveiligheid in het geding is, blijft ijdel als de VN, in casu de Algemene Vergadering, niet tot het afschaffen van dat veto tout court besluit. Nog korter door de bocht: als ‘wij’ dit niet weten af te dwingen…

    Mail mij maar direct, als je dat zou willen. Engelbert help tje wel aan mijn adres.

Comments are closed.