Zygmunt Bauman over de Palestijnen

Toen hij De Jodenstaat schreef, was Herzl er diep van overtuigd dat hij geïnspireerd werd door iets hogers, maar tegelijkertijd was hij oprecht bevreesd dat hij voor gek zou staan. [...] Het is gewoonlijk het teken dat iemand ‘getikt’ is.
Hannah Arendt

Wat is de muur die de bezette gebieden omringt anders dan een poging om de bouwers van de muur rond het Getto van Warschau naar de kroon te steken?
Zygmunt Bauman

bauman2-kl

 

Illustratie ‘Zygmunt Bauman on modernity’ van Barbara Jansma

De joodse socioloog Zygmunt Bauman kwam recentelijk in het nieuws omdat hij in Polen door ultranationalisten werd belaagd tijdens het uitreiken van een eredoctoraat. Bauman, geboren in 1925, heeft in zijn leven al heel wat te stellen gehad met antisemitisme. Hij heeft zich veel beziggehouden met de moderniteit, de Holocaust, identiteit en ethiek. Afgelopen jaar hield hij een lezing in Nijmegen aan de Radboud Universiteit over ‘de lessen van de Holocaust’. Ik was erg benieuwd hoe een man met zijn ervaringen en achtergrond aankijkt tegen de situatie van de Palestijnen en hij blijkt een artikel in het Pools te hebben geschreven dat zijn visie duidelijk maakt. Maar daarover later meer.

De noodzaak van context

Een gebeurtenis met een grote impact op de samenleving fungeert vaak als toetssteen voor de eigen waarden. Direct na 9/11 waren er maar weinigen die het aandurfden de gruwelijke aanslagen in de juiste context te zien. Al op 19 september 2001 merkte Noam Chomsky terecht op dat niet de schaal en het karakter van de aanslagen nieuw waren, alleen het doel was dat. Het eigen grondgebied van de Verenigde Staten was sinds 1812 niet aangevallen of bedreigd (bij Pearl Harbor ging het om militaire bases in twee koloniën).
Op 11 september 1973 slaagden de Verenigde Staten er in de democratische regering van Salvador Allende in Chili omver te werpen met een militaire coup, waarmee de wrede dictator Pinochet aan de macht werd geholpen. Deze actie ging gepaard met een veelvoud aan slachtoffers vergeleken bij de ‘officiële’ 9/11, maar heeft in het westen nooit dezelfde status verworven als de ‘aanval op Amerika’.

9/11 en de War on Terror die er op volgde hebben geleid tot een schifting onder intellectuelen. Een bekend voorbeeld is Christopher Hitchens, de kritische en provocerende socialist, die steeds verder opschoof naar rechts, George W. Bush steunde tijdens de oorlog tegen Irak en zich verloor in kritiek op het ‘islamo-fascisme’. Chris Hedges somt in The Treason of the Intellectuals een groot aantal politici, schrijvers en intellectuelen op die meegingen met de Bush-doctrine, gewoon omdat het hun carrière had geschaad indien ze dat niet hadden gedaan.

Op dit moment zie je iets dergelijks gebeuren vanwege de vermeende gifgasaanval in Damascus. Een correspondent van de krant Ha’aretz, Ari Shavit, schreef deze week bijvoorbeeld een column waarin hij – zonder enige kennis over de daders – zijn afschuw extrapoleert naar alles wat moslim is en met name naar Iran. Hij heeft het over Hunnen en barbaren en ziet elke serieuze analyse van de gruwelen in Syrië als verwerpelijk moreel relativisme: “Zij die het inherente gevaar van de Hunnen onderschatten zijn direct verantwoordelijk voor de dood van de slachtoffers van vandaag, de Syriërs, en de slachtoffers van morgen, de Israëli’s, Europeanen en Amerikanen.” En dat in een vrij linkse, kritische krant als Ha’aretz. Wilders zou het niet beter gezegd kunnen hebben.

Holocaust en continuïteit

Als toetssteen is de Holocaust natuurlijk onovertroffen. Alleen de naam al. Na de Tweede Wereldoorlog werden daarmee alle slachtoffers bedoeld, pas jaren later werd het onder druk van het zionisme exclusief voor joodse slachtoffers gebruikt. De historicus Arno Mayer spreekt daarom ook van judeocide. Het gaat hier om een historische gebeurtenis en het vereenzelvigen van het joodse lijden met de Tweede Wereldoorlog maakt het bijna niet meer mogelijk er objectief over te praten. Om diezelfde reden plaatst Mayer de Eerste Intifada (Palestijnse opstand) ook in 1920/21 (18 jaar voor de Kristallnacht).  Het dynamische proces van de geschiedenis geweld aandoen door enkele gebeurtenissen buiten de geschiedenis te plaatsen of te anachroniseren voor propagandadoeleinden is erg gevaarlijk: het verlies aan historische en politieke context maakt mensen ongevoelig voor de mogelijkheid dat het opnieuw kan gebeuren. Zygmunt Bauman waarschuwt hier ook voor in zijn speech.

Iemand die een grote invloed heeft op het denken over het zionisme en de Holocaust is Hannah Arendt. Je zou denken dat een invloedrijke en originele joodse denker in Israël op handen werd gedragen, maar niets is minder waar.
Haar boek Eichmann in Jeruzalem (de banaliteit van het kwaad) werd haar in Israël niet in dank afgenomen. Het zegt veel over het zionisme dat een boek van deze belangrijke joodse denker pas in 2000 in een Hebreeuwse vertaling verscheen. Zij was toen al 25 jaar dood.

Tegen de stroom in

Wat mensen als Noam Chomsky, Hannah Arendt, Arno Mayer, Zygmunt Bauman en Chris Hedges (en gelukkig vele anderen) gemeen hebben is dat ze uitgaan van principiële uitgangspunten. De doctrine van de westerse elites is dat wat wij doen goed is, maar wanneer zij ons hetzelfde aandoen is dat slecht. Of het nu gaat om economische, militaire of religieuze verschillen, nooit ziet men de balk in het eigen oog. Het vergt intellectuele en in sommige gevallen fysieke moed om trouw te blijven aan principiële uitgangspunten, juist dan wanneer de verleiding groot is mee te gaan met de main stream consensus, wanneer je eer en geld kunt verdienen door een beetje water bij de wijn te doen. Het zijn alleen de hele groten die zichzelf trouw blijven. In verband met het proces tegen Bradley Manning merkte iemand laatst op: als je oorlogsmisdaden aan de kaak stelt ga je de rest van je leven de gevangenis in, maar als je ze pleegt krijg je de Nobelprijs voor de Vrede.

Zygmunt en de Palestijnen

Onlangs gaf Zygmunt Bauman een interview aan een Poolse krant. Het interview gaat over hoe deze socioloog en denker aankijkt tegen de behandeling van de Palestijnen. De website Mondoweiss vond gelukkig iemand die het kon vertalen en publiceerde enkele fragmenten die laten zien dat Bauman terecht in het rijtje verlichte dwarsliggers staat.

Bauman haalt met instemming een citaat van de historicus Tony Judt aan, die Israël definieerde als een “oorlogszuchtige, intolerante, door religie gestuurde etnocratie”. Toen hij in 1979 Israël verliet voor Engeland was hij bevreesd dat de jonge generatie in Israël de staat van oorlog en de militaire paraatheid als iets normaals zouden gaan zien. Hij zag toen al duidelijk dat de “externe dreiging” door de machthebbers werd gebruikt om de interne sociale problemen te verdoezelen, iets wat de afgelopen jaren alleen maar pregnanter is geworden. Na zoveel decennia van geweld en onderdrukking weet de politieke elite helemaal niet meer hoe ze het land zouden moeten besturen in vredestijd.

Ik onderschrijf ook de angst die door Judt is geuit met betrekking tot het gebruik van de Holocaust door de leiders van Israël als een vrijgeleide voor hun ontaardheid en vergeving voor hun zonden, zowel die reeds begaan als die die nog komen gaan.

De manier waarop de Holocaust “herdacht” wordt in Israël (bijvoorbeeld de verkiezing van Miss Holocaust*, EL) ziet Bauman als een triomf van Hitler post mortem. Zijn doel was juist om een wig te drijven tussen joden en de rest van de wereld. Zijn eigen ideeën over een Holocaust Memorial Day wijken sterk af van wat in Nederland gangbaar is:

Het is niet toegestaan te zwijgen over de Israëlische misdaden en hun vervolging van Palestijnen, precies omdat het lot van de joden in Europa op vergelijkbare wijze is begonnen – discriminaties, pogroms, getto’s, om te eindigen met de Shoa.

De belangrijkste historicus van de Holocaust, Raul Hilberg, zag de Shoa als integraal onderdeel van de Duitse samenleving in die tijd: zo functioneerde de maatschappij op allerlei niveas, de Shoa was er één van. En de theoloog Richard Rubinstein schreef dat, in de context van die samenleving, de Shoa een uitdrukking van voortuitgang was en niet van het ineenstorten van de maatschappij.

Met het doen lijden van anderen raken de daders hun waarden kwijt, het zijn de daders die zichzelf daarmee moreel vernietigen.

Tot zover Zygmunt Bauman. Door emoties, propaganda en opvoeding wordt een beeld van de werkelijkheid geschapen waarin we ons kunnen koesteren. Het vergt energie om dat beeld bij te stellen, het kan leiden tot eenzaamheid en verbanning als je dat doet. Maar of het nou om Syrië, Israël, Rwanda of Monsanto gaat: dankzij mensen als Bauman zal er misschien iemand de eenzaamheid en de dreiging de baas kunnen worden en komen we weer een stapje dichterbij de waarheid van de structuren die ons bepalen, ook al willen we dat vaak niet weten.

De Holocaust wordt door de Israëlische regering nog steeds te pas en te onpas gebruikt om kritiek de mond te snoeren of om een misdadige actie door te drukken (zoals een aanval op Iran). Israël heeft honderden miljarden aan financiële hulp, herstelbetalingen, uitkeringen, compensaties etc. etc. ontvangen. Van de ongeveer 400.000 overlevenden van de Holocaust die in Israël leven, leeft 40% echter onder de armoedegrens (2005). Het lijden van deze mensen wordt nog steeds uitgebuit door het zionisme, maar de mensen zelf kunnen kennelijk – opnieuw – verrekken.

Engelbert Luitsz

* In 2012 won Hava Hershkovitz de titel van Miss Holocaust, maar zij moest haar kroon weer inleveren toen ze kritiek uitte op het optreden van Israël in de Gazastrook. (update: Dit verhaal blijkt een spoof te zijn hoorde ik later. Te mooi om waar te zijn zullen we maar zeggen. De verkiezing zelf is natuurlijk al erg genoeg)

Filosofie Magazine: JOODSE FILOSOOF GEBUKT ONDER ANTISEMITISCH PROTEST

Historisch Nieuwsblad: Interview met Sygmunt Bauman

Mondoweiss: Zygmunt Bauman: Palestinian persecution echoes the Shoah, which began with discrimination, ghettoes and pogroms

2 comments for “Zygmunt Bauman over de Palestijnen

  1. joost tibosch sr
    August 24, 2013 at 7:07 pm

    Als theoloog heb ik nooit zo’n behoefte om met mensenrechten de Bible-belters duidelijk te maken dat vrouwen niet minder zijn dan mannen en homo’s niet minder dan hetero’s, maar heb de onbedwingbare neiging zoals ik dat ook met de JHWH/Allah van Joden en Palestijnen heb,om hun en mijn God/JHWH/Allah ter sprake te brengen, die van alle mensen houdt, in Korantaal “een warm hart” voor hen heeft en die hun namen als een verliefde joodse jongen in de palm van zijn hand heeft geschreven. Bij Holocaust denk ik eigenlijk aan de Jesaja’s Lijdende Knecht van JHWH, die in alle onmacht(!) door JHWH weer “overeind getrokken” wordt. Je zou hopen dat gelovige mensen zich door geloof meer aangesproken voelen dan door mensenrechten Krijg de indruk dat de werelddwang van mensenrecht toch weer beslissender kan zijn…

Comments are closed.