Het/de primaat van de priming

Science is an essentially anarchic enterprise: theoretical anarchism is more humanitarian and more likely to encourage progress than its law-and-order alternatives.
Paul Feyerabend

De psychologiewereld werd deze week opgeschrikt door een e-mail van de beroemde psycholoog Daniel Kahneman. In zijn vorig jaar verschenen bestseller ‘Thinking Fast and Slow’ (‘Ons feilbare denken’ in de Nederlandse vertaling) speelt priming een belangrijke rol. ‘The Marvels of Priming’ heet zelfs een van de hoofdstukjes. “I recently wrote a book that emphasizes priming research as a new approach to the study of associative memory”, schrijft hij dan ook in zijn e-mail. Hij is geen sociaal psycholoog – de sociale psychologie is het domein waarin priming een enorme rol speelt – en moet dus op de resultaten van zijn collega’s kunnen vertrouwen. Het was al langer bekend dat onderzoeksresultaten niet of nauwelijks gereproduceerd konden worden en daar kwamen nu de fraudezaken van de sociale psychologen Diederik Stapel, Dirk Smeesters and Lawrence Sanna nog eens bij.

Wat is priming?

To prime betekent ‘klaarmaken of prepareren’, wij kennen het woord primer als een grondlaag voor schilderwerkzaamheden. Priming wordt echter niet vertaald in de betekenis die het in de psychologie heeft. Daar betekent het ook ‘prepareren’. En wel de hersens.
In 1977 publiceerde de psycholoog Tory Higgins een artikel over een experiment dat hij samen met collega’s had uitgevoerd. Een aantal studenten kreeg een aantal woorden te zien die globaal zoiets betekenden als ‘avontuurlijk’, een andere groep kreeg een lijstje met woorden die verwant waren aan ‘roekeloos’ (dus negatiever). Later kregen deze studenten een nieuwe test die ogenschijnlijk niets te maken had met wat ze eerder hadden gedaan. Ze moesten een verhaal beoordelen van iemand die bergen beklom, in een wildwaterkano een gevaarlijke rivier afvoer, etc. De ‘avontuurlijk’-groep beoordeelde de activiteiten als gedurfd, de andere als onverantwoord riskant. De ene groep had dus een positiever beeld dan de andere, uitsluitend gebaseerd op een paar woordjes die ze eerder gelezen hadden.

De afgelopen decennia is er enorm veel onderzoek gedaan naar de verschillende manieren waarop je iemand zou kunnen manipuleren zonder dat hij/zij dat zelf in de gaten heeft. Zo werkt reclame natuurlijk ook vaak, maar het was nooit wetenschappelijk aangetoond hoe dat kon. En nu zijn we dankzij onze eigen Stapel en de terechte waarschuwing van Kahneman weer terug bij af. De psychologen moeten terug naar de tekentafel, anders gebeurt er een ramp in psychologieland.
Dat is geen slechte zaak voor de wetenschap, maar wel jammer voor hen die een carrière hebben opgebouwd op het fundament van dit lastige concept. Iedereen die het boek ‘Het slimme onbewuste’ van Ap Dijksterhuis kent, weet wel hoe leesbaar deze anekdotes zijn. Dat was ook altijd mijn probleem met de sociale psychologie: een onmetelijk aantal prachtige verhalen, zonder enige concrete theorievorming.

De vrouw en de brug

Een van mijn favorieten is het experiment in het park, dat ook Dijksterhuis met kennelijk genoegen aanhaalt. Een mooie vrouw neemt een enquête af in een park aan mannen. In dat park is echter ook een gevaarlijk bruggetje. De vrouw geeft na afloop van het gesprek haar telefoonnummer voor het geval de ondervraagde nog contact zou willen opnemen. Nu bleek dat de mannen die ondervraagd werden nadat ze net van dat bruggetje afkwamen, veel vaker contact opnamen dan mannen die zomaar wat rond liepen. Dat werd uitgelegd als het effect van de verhoogde hartslag die veroorzaakt werd door de enge brug. Deze emotie werd vervolgens op de vrouw geprojecteerd. Mannen hadden dus het idee dat die vrouw hun bloed sneller deed stromen, wat natuurlijk veel stoerder is dan te moeten toegeven dat je een beetje bang was op de brug.
Dit effect kennen veel mensen maar al te goed van feestjes, of carnaval. Daar onstaan heel vaak verliefdheden die meestal geen lang leven beschoren zijn.
Kortom, het lijkt er duimendik bovenop te liggen dat er ‘iets’ aan de hand is. Maar wat? Als een concept zo ingeburgerd is geraakt dat het ‘evident’ is geworden,  ligt het gevaar op de loer dat het resultaat ook al vaststaat en dat het experiment niets anders is dan de zoveelste creatieve variatie op een thema.

De hond en het bos

De historicus Ihor Ševčenko is de bedenker van de wet van Ševčenko, of de hond en het bos.  Hij betreurde het dat zovele historici zich baseren op het werk van voorgangers, in plaats van eigen, origineel onderzoek te doen. Zoals een hond een willekeurige boom uitkiest in een bos om tegenaan te plassen. Als er dan andere honden in het bos komen zullen ze van al die bomen toch net die ene bezoeken die hun collega-hond gemerkt had.

Dit effect zien we bij het priming-trauma ook. Het leek allemaal zo makkelijk te zijn, het grote publiek smulde ervan, de onderzoeken waren relatief goedkoop en snel uit te voeren. Kortom, waarom zou je veel geld en energie stoppen in het gedegen uitzoeken van iets, terwijl om je heen je collega’s goede sier maken met een concept dat juist door zijn vaagheid zo aantrekkelijk bleef?

“Elk nadeel heb z’n voordeel.”

Het onbedoelde effect van de fraudezaken is dan ook dat er schoon schip gemaakt moet worden. Beter laat dan nooit. In het kielzog daarvan komt er ook discussie op gang over de enorme druk om te publiceren, wat maar al te vaak ten koste gaat van de kwaliteit.
We hebben nu ook onze eigen Sokal-affaire dankzij de Vlaamse wetenschapsfilosoof Maarten Boudry die een onzinartikel geplaatst wist te krijgen in het programmaboek van een wetenschappelijk congres. Het klinkt allemaal goed: dit moet leiden tot betere wetenschap.

En zo zijn we terug bij Feyerabend. Dit is precies wat hij bedoelde met ‘anything goes‘. Een doorbraak in de wetenschap kan ontstaan door fraude, een hoax, of door nauwgezet speurwerkt. Niets staat van tevoren vast. En zelfs dat niet.

Engelbert Luitsz

De/het mem/meem/meme van Kahneman werd al snel verspreid. Hier een kleine selectie.

Filosofie Magazine

Volkskrant

De Morgen

Discover Magazine

Scientific American