Thorstein Veblen en de toekomst van het zionisme

Dominated by Zionism’s particular concept of nationality, the State of Israel still refuses, sixty years after its establishment, to see itself as a republic that serves its citizens.
Shlomo Sand

De socioloog en econoom Thorstein Veblen is voor velen een onbekende, maar voor wie hem kent is hij vooral de schepper van het briljante ‘The Theory of the Leisure Class’ uit 1899. Het is een even satirische als serieuze analyse van wat tegenwoordig de consumptiemaatschappij heet. Met bijtende spot vermorzelt hij de pretenties van de door materieel vertoon beheerste mens. Economie en darwinisme komen samen om de oppervlakkigheid en sociale functie van pracht te verraden in de te snel geëvolueerde cultuur van homo sapiens sapiens.
Hoewel het werk nog steeds vaak wordt aangehaald door verschillende disciplines is het bij mijn weten nog niet vertaald in het Nederlands.

In 1919 werd de Volkenbond opgericht, met als doelstelling ‘een einde aan alle oorlogen te maken’. Het was een tijd van ‘zelfbeschikking’ voor volken die eeuwen onder het juk van een krachtige heerser hadden geleefd. Na de verschrikkingen van de oorlog zou het anders moeten. Langzaam rees het besef dat kolonialisme niet langer een door God gegeven privilege was voor de superieure rassen. Het inzicht was echter niet van dien aard dat alle volken het recht hadden op een eigen staatsinrichting: hun relatieve autonomie moest wel bijdragen aan het algemeen nut, waarmee ook toen de belangen van de westerse grootmachten werd bedoeld.

In dat jaar, 1919, en in die context schreef Thorstein Veblen een essay dat nu, na bijna een eeuw van conflicten, als visionair gezien kan worden. Hij noemde het, enigszins misleidend, ‘The intellectual pre-eminence of Jews in modern Europe’. Tussen alle projecten van zelfbeschikking na het eind van de oorlog valt het zionistische project op door soberheid en zelfverzekerdheid. Veblen heeft duidelijk sympathie voor het initiatief en rept met geen woord over de mogelijke problemen met de autochtone bevolking, maar – zonder het woord kolonialisme te gebruiken – vraagt zich wel af of het niet te laat is. Nu de volken die eerder deel uitmaakten van het Ottomaanse Rijk van binnenuit naar meer zelfbeschikking streven, is het misschien niet verstandig van buitenaf een nieuwe kolonie te stichten, hoe lovenswaardig de motieven ook mogen zijn.

The whole project has an idyllic and engaging air. And any disinterested bystander will be greatly moved to wish them godspeed. Yet there comes in a regret that this experiment in isolation and in-breeding could not have been put to the test at an earlier date, before the new order of large-scale industry and universal intercourse had made any conclusive degree of such national isolation impracticable, before this same new order had so shaped the run of things that any nation or community drawn on this small scale would necessarily be dependent on and subsidiary to the run of things at large.

Nadat hij uitgebreid heeft stilgestaan bij de onevenredige bijdrage van de Joden aan de westerse cultuur, vraagt Veblen zich af wat de reden daarvan zou kunnen zijn. En zoals ook de meest aannemelijke moderne verklaring luidt: het heeft te maken met de interactie tussen het Joodse en niet-Joodse gedachtegoed. De kritische, sceptische geest, de ‘afvallige’, degene die alle kennis in twijfel trekt om tot een dieper inzicht te komen, dat is het product van de wisselwerking tussen het eigen paradigma van de Thora en de seculiere, wetenschappelijke buitenwereld. Vijftig jaar voor de ontdekking van de structuur van het DNA, 90 jaar voor de publicatie van Shlomo Sands boek ‘The Invention of the Jewish People’, en lang voor de eerste verwoede pogingen van Israël om een genetische overeenkomst aan te tonen tussen alle Joden op de wereld, is het voor Veblen al duidelijk dat de Joden wel hybriden moeten zijn, zelfs meer dan de gemiddelde westerse mens.

No unbiassed ethnologist will question the fact that the Jewish people are a nation of hybrids; that gentile blood of many kinds has been infused into the people in large proportions in the course of time. Indeed, none of the peoples of Christendom has been more unremittingly exposed to hybridization, in spite of all the stiff conventional precautions that have been taken to keep the breed pure.

Onwetend van alle politieke gevolgen van het zionistisch kolonialisme is Veblen vooral bang voor het verlies van die dialektiek. Hij vreest dat de idee van een land alleen voor Joden zal leiden tot een beperkte visie en een afbraak van juist die Joodse bijdrage aan de westerse cultuur die alleen kon ontstaan in het tumult van de diaspora. Het is vooral de genialiteit die het gevolg is van een botsing tussen twee intellectuele culturen, die dreigt te verdwijnen in de visie van Veblen. De rebel (‘renegade’) is voor Veblen het summum van de intellectuele uitwisseling en een in zichzelf kerend volk zou leiden tot folklore in plaats van de toppen van filosofie en wetenschap.

Het is indrukwekkend hoe iemand zo vroeg in de geschiedenis van het zionisme al inzag dat dit niet goed kon gaan. Het in naam seculiere zionisme heeft al vanaf het begin gebruik gemaakt van religieuze symbolen in een poging een uniforme identiteit te scheppen voor een volk dat er geen had. Vooral na de Juni-oorlog van 1967 is de invloed van de orthodoxe Joden op de politiek enorm toegenomen. De toenemende druk op Israël sinds de buitenwereld meer kennis van de feiten krijgt, dwingt veel zionisten tot een laatste verdediging: God heeft ons dit land beloofd.
Israël is vooral een wapenleverancier geworden, een laboratorium van technologische hoogstandjes. Een land van tegenstrijdigheden dat de diversiteit van de diaspora om zeep heeft geholpen en het humanistisch judaïsme heeft ingeruild voor een spartaans-militaristische bezetting, binnen een enorme Arabische cultuur die het weigert te omarmen.

Veblen heeft de psychologie van het Jodendom in 1919 beter doorzien dan alle zionistische leiders die zich hebben opgeworpen om de enclave te beschermen tegen vreemde invloeden. Het is de hybride die zich het best handhaaft in de evolutie, de hybrid vigor is het evolutionaire antwoord op de ten dode opgeschreven raszuiverheid.
Spinoza, Einstein en Freud konden niet tot bloei komen in een synagoge; geen wapen, hoe slim of destructief ook, kan de toegang forceren tot meer inzicht, meer begrip. Misschien is een terugkeer naar inzicht nog mogelijk, waarbij de huidige tegenstellingen foutief, kinderachtig en contra-productief zullen blijken. De ander overtroeven laat altijd de mogelijkheid open voor een respons die ons dwingt tot een herdefinitie. Het vernietigen van de Ander is een vernietigen van het Ik; het is het einde van de dialectiek;  het verlaten van de hoop op een inzicht dat wij alleen nooit kunnen bereiken.

Engelbert Luitsz

Thorstein Veblen: The intellectual pre-eminence of Jews in modern Europe

Biografie van Veblen

3 comments for “Thorstein Veblen en de toekomst van het zionisme

  1. Egbert Talens
    September 15, 2012 at 10:20 pm

    Het essay van Thorstein Veblen mag zeker opmerkelijk genoemd worden, visionair zelfs, maar of hij van de achtergronden bij het politiek-zionistische project wel volledig op de hoogte was, betwijfel ik niet zozeer, maar ik durf de stelling aan dat dit níet het geval is geweest. Want behalve de factor zoveel mogelijk Joden vanuit (Oost-)Europa naar Palestina te doen emigreren, lag nóg een factor aan de basis van dit project. De eerste factor droeg (en draagt) duidelijk een politiek stempel, de tweede factor was (en ís) verbonden met financiële oogmerken. Overigens is de laatste factor in feite de eerste, en de eerste factor de tweede. Maar de financiële factor — die meer dan een eeuw aan de politieke factor vooraf ging — was afhankelijk van de ontwikkelingen ‘op de grond’ zoals dat heet, en een en ander hield verband met geo-politieke constellaties, waaronder het fenomeen kolonialisme, dat ook in dit artikel wordt genoemd.

    Al met al een ‘boeiende’ materie, en het naargeestige eraan — vandaar ‘boeiend’ — is de menselijke ellende die ermee verbonden is. Zo gaat dat meestal, als kortzichtig eigenbelang aan de orde van de dag is. Dan doen gevoelens van de gewone man er even niet toe, zoals van de kant van David Ben-Gurion de verschrikkingen van de Holocaust werden beschouwd als nuttig voor het politiek-zionistische project ‘der Judenstaat’ (cursief), dat rond die tijd in de gevarenzône terecht was gekomen…

  2. Egbert Talens
    September 16, 2012 at 12:11 pm

    Het artikel vertoont een onduidelijkheid; de derde gecursiveerde alinea, tweede zo u wil, eindigt met: ‘in spite of all the stiff.’ Als op stiff nu nog drie punten waren gevolgd, zó dus: stiff… , dan zou het duidelijk zijn dat er nog iets op moest volgen. Ik maak die zin dus maar even af, opdat duidelijk wordt wat TV daarmee tot uitdrukking bracht, of probeerde te brengen.
    “…, in spite of all the stiff conventional precautions that have been taken to keep the breed pure.”
    Dit is nogal een bewering van de kant van TV. Met een beetje inspanning valt er een wereld aan ideeën uit te putten, die sterk aanleunen bij wat tegenwoordig racisme wordt genoemd, en die evenmin vreemd waren aan de nazi-ideologie over het zuivere Germaans-duitse ras. Ga er maar aan staan. Elders heb ik er het mijne van gezegd, zij het in sterk afgezwakte vorm, in samenhang met het politiek-zionistische project ‘der Judenstaat’ (cursief).

  3. September 18, 2012 at 1:42 pm

    Dank Egbert. Dat laatste stukje van het citaat was weggevallen. Het is gecorrigeerd.

Comments are closed.